भारताची रेल्वेमध्ये नवी क्रांती; जगात पहिल्यांदाच इलेक्ट्रीक डबल-स्टॅक कंटेनर रेल्वे धावली
अभियांत्रिकी क्षेत्रातील या उल्लेखनीय यशाकडे जगभरातील रेल्वे तज्ज्ञांचे लक्ष वेधले गेले आहे.
अमेरिका आणि चीनसारख्या देशांमध्ये डबल-स्टॅक कंटेनर रेल्वे चालवल्या जात असल्या तरी त्या बहुतांश डिझेल इंजिनांवर आधारित आहेत किंवा अशा मार्गांवर धावतात जिथे ओव्हरहेड विद्युत तारेची अडचण नसते. मात्र भारताने पूर्णपणे विद्युतीकरण केलेल्या रेल्वेमार्गावर डबल-स्टॅक कंटेनर वाहतूक यशस्वीपणे सुरू करून मोठे तांत्रिक आव्हान पेलले आहे.
हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प 'डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड' (डीएफसीसीआयएल) यांच्या पश्चिम समर्पित मालवाहतूक मार्गावर (वेस्टर्न डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर) साकारण्यात आला आहे. डबल-स्टॅक कंटेनर रेल्वेच्या उंचीचा विचार करून अभियंत्यांनी विशेष 'हाय-राईज ओव्हरहेड इक्विपमेंट' (ओएचई) प्रणाली विकसित केली आहे. या व्यवस्थेत विद्युत संपर्क तारा सुमारे ७.४५ मीटर उंचीवर बसविण्यात आल्या असून ही उंची पारंपरिक रेल्वे विद्युतीकरण मानकांपेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक आहे.
यासोबतच उच्च क्षमतेची विशेष विद्युत इंजिने विकसित करण्यात आली आहेत. या इंजिनांमध्ये अत्याधुनिक हाय-रीच पॅन्टोग्राफ बसविण्यात आले असून त्यामुळे डबल-स्टॅक कंटेनर रेल्वे ओढताना अखंडित विद्युत पुरवठा मिळतो. या इंजिनांच्या मदतीने एका फेरीत अधिक मालवाहतूक शक्य होत असून लॉजिस्टिक खर्चात बचत आणि कार्यक्षमतेत वाढ होत आहे.
उत्तर प्रदेशातील दादरी ते मुंबईजवळील जवाहरलाल नेहरू बंदर (जेएनपीटी) या दरम्यानचा पश्चिम मालवाहतूक कॉरिडॉर देशासाठी महत्त्वाची लॉजिस्टिक जीवनवाहिनी ठरत आहे. या मार्गामुळे उत्पादन केंद्रे, औद्योगिक क्षेत्रे, बंदरे आणि ग्राहक बाजारपेठांदरम्यान कंटेनरची जलद आणि विश्वासार्ह वाहतूक शक्य झाली आहे. परिणामी माल पोहोचविण्याचा कालावधी लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे.
विद्युत डबल-स्टॅक कंटेनर रेल्वेच्या माध्यमातून अनेक फायदे मिळत आहेत. पारंपरिक मालगाड्यांच्या तुलनेत जवळपास दुप्पट कंटेनर वाहून नेण्याची क्षमता असल्याने रेल्वे जाळ्याची वहनक्षमता वाढते. तसेच इंधनाचा वापर कमी होऊन कार्बन उत्सर्जनात घट होते. त्यामुळे पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेला चालना मिळत आहे.
हा उपक्रम केंद्र सरकारच्या 'पीएम गतिशक्ती' आणि 'मेक इन इंडिया'सारख्या महत्त्वाकांक्षी योजनांशी सुसंगत असून भारताला जागतिक उत्पादन आणि लॉजिस्टिक केंद्र बनविण्याच्या उद्दिष्टाला बळकटी देणारा आहे. रेल्वे तज्ज्ञांच्या मते, मालवाहतूक क्षेत्रातील गेल्या काही दशकांतील ही सर्वात महत्त्वाची नवकल्पनांपैकी एक आहे. जड मालवाहतूक, डबल-स्टॅक कंटेनर तंत्रज्ञान आणि पूर्ण विद्युतीकरण यांचा यशस्वी संगम साधून भारताने रेल्वे अभियांत्रिकी आणि पायाभूत सुविधा विकासातील आपले वाढते सामर्थ्य जगासमोर सिद्ध केले आहे.
